و اكثر آن را نماز ميخواندند و عبادت ميكردند ، و اگر راجع بمجموع شبها باشد مقصود آنست كه در بعضى از شبها همه اش را ميخوابيدند و نماز شب از آنها فوت ميشد ولى در بيشتر شبها به نماز شب برخاسته و نماز شب جز در بعضى از شبها از آنها فوت نميشد . به نظر ميآيد وجه ثانى متخذ از روايتى است كه در مجمع نقل شده و در آنجا فرموده : بقولى مراد آنست كه : كمتر شبى بر آنها ميگذشت كه در آن نماز نخوانند و اين از ابى عبد اللَّه عليه السّلام نقل شده است . ظاهرا مراد از آيه همان است كه از آنحضرت نقل شده و گر نه در همه شبهاى عمر نخوابيدن جز اندكى همه را ميسّر نيست و مؤيّد آن آخرين آيه از سوره مزمّل است كه در ضمن آن فرموده : * ( عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوه فَتابَ عَلَيْكُمْ فَاقْرَؤُا ما تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ . . . ) * اين لفظ تنها يك بار در قرآن مجيد آمده است . هد * ( تَكادُ السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْه وَتَنْشَقُّ الأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبالُ هَدًّا ) * مريم : 90 . هدّ منهدم كردن و منهدم شدن است با شدّت صوت . « الهدّ : الهدم بشدّة صوت » . * ( « هَدًّا » ) * در آيه ممكن است در جاى حال باشد بمعنى مهدوة و شايد مفعول و در تقدير « تهدّ هدّا » باشد يعنى : نزديك است از نسبت فرزند به خدا آسمانها پاره پاره شود و زمين شكافته شده و كوهها ساقط و منهدم گردند . اين لفظ فقط يك بار در كلام اللَّه آمده است . هدم * ( وَلَوْ لا دَفْعُ الله النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَواتٌ وَمَساجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ الله . . . ) * حج : 40 . هدم بمعنى شكستن و خراب كردن است يعنى : اگر نه اين بود كه خدا بعضى از مردم را ببعضى دفع مىكند ، هر آينه صومعه ها و كليساها و معابد يهود و مساجد منهدم و خراب ميشدند اين آيه در « بيع » بررسى شده است و اين لفظ بيشتر از يك بار در قرآن مجيد نيامده است . هدهد شانه بسر . ماجراى اين